Wprowadzenie do korzystania z przedstawionych zadań terapeutycznych

Opracowane przez nas zadania terapeutyczne uwzględniają model pracy nad wglądem w destrukcję alkoholową, ale też koncepcję poznawczą, terapię motywacyjną i terapię krótkoterminową skoncentrowaną na rozwiązaniach (TSR). Staraliśmy się zawrzeć w proponowanych zadaniach korzyści płynące z zastosowania różnych podejść terapeutycznych. Zadania mające pomóc pacjentowi w uzyskaniu wglądu we własną destrukcję alkoholową, zarazem prowadzą go w kierunku dostrzeżenia swoich zasobów a także naprowadzają na kwestie związane z naprawą szkód wyrządzonych poprzez picie i zachowanie od wpływem alkoholu.

Większość materiałów bazuje na podejściu poznawczym połączonym z pracą na zasobach. Tak na przykład „Zapis myśli” czy „Zapis myśli z uwzględnieniem zniekształceń poznawczych” oddaje wiernie koncepcję terapii Aarona Becka. Wiele materiałów mobilizuje pacjenta do wyłonienia własnych myśli i przekonań – na przykład materiały poświęcone pracy nad radzeniem sobie z silną chęcią picia alkoholu mobilizują  pacjenta do przyjrzenia się własnym przekonaniom leżącym u podłoża głodu alkoholowego i do przeformułowania tych przekonań na bardziej konstruktywne i adekwatne do rzeczywistości. Zakładamy tu zatem, że nie jest wystarczające zajmowanie się wyzwalaczami głodu bazujące na podejściu behawioralnym, gdzie pacjent jest uczony unikania wyzwalaczy, ale konieczne jest przyjrzenie się znaczeniu, jakie osoba nadaje wyzwalaczom i przedefiniowanie tego znaczenia – co oczywiście nie wyklucza w żaden sposób potrzeby unikania wyzwalaczy. Proponowany przez nas kształt przewodników samopoznania jest również okazją do wyłonienia przekonań pacjenta na temat korzystnego wpływu alkoholu na jego osobę i funkcjonowanie; praca nad destrukcją alkoholową jest tu elementem poznawczej dyskusji z dotychczasowymi przekonaniami i ich przeformułowywania.

Książka została podzielona na rozdziały, które zawierają zadania łączące się z sobą tematycznie. *Podział książki na rozdziały znajduje na stronie internetowej odzwierciedlenie w nawigacji z lewej strony  Rozdziały nie są natomiast tożsame z etapami terapii. Terapeuta może dobierać zadania terapeutyczne w sposób dostosowany do etapu terapii oraz do konkretnego pacjenta z jego umiejętnościami, intelektem, potrzebami i problemami. W poszczególnych rozdziałach zadania zostały natomiast ułożone w kolejności odpowiadającej naszej propozycji ich zastosowania. Dla przykładu w rozdziale poświęconym głodowi alkoholowemu, ćwiczenia krok po kroku, stopniowo pozwalają pacjentowi przyjrzeć się własnym przekonaniom i je przedefiniować. Część ćwiczeń bazuje więc na wcześniejszych zadaniach, rozwijając i pogłębiając ich wątki – jest też jednak możliwe ich użycie z pominięciem wcześniejszych ćwiczeń. To terapeuta decyduje, czy chce wykorzystać dany materiał i które z zaproponowanych ćwiczeń korespondują z potrzebami pacjenta. W książce odnaleźć też można bloki ćwiczeń, z których niektóre nie nadają się do stosowania ich w oderwaniu od innych ćwiczeń. Tak jest w przypadku części materiałów do analizy mechanizmu iluzji i zaprzeczania. Szczegółowe omówienie zasad korzystania z proponowanych przez nas ćwiczeń zostało zamieszczone we wstępach do poszczególnych rozdziałów.

Należy pamiętać, że podstawą pracy z pacjentem jest relacja terapeutyczna, natomiast dobór konkretnych narzędzi jest w gestii terapeuty, który dostosowuje narzędzia do konkretnego pacjenta. Zaproponowane przez nas ćwiczenia w żaden sposób nie mogą być uznane za obligatoryjne i nie mogą zastąpić relacji terapeutycznej. Terapia nie może się ograniczać do dawania pacjentowi zadań terapeutycznych, które są tylko jednym z narzędzi pracy terapeuty. Przygotowane przez nas materiały mogą stanowić inspirację dla terapeuty podczas prowadzenia sesji psychoterapii, przy czym terapeuta nie musi wręczać materiałów pacjentowi, a jedynie na ich bazie pracować z pacjentem. W niniejszej książce zawarliśmy wprawdzie zadania terapeutyczne skonstruowane w taki sposób, by mogły być wręczane pacjentom, jednak terapeuta może używać materiałów jako formę własnego przygotowania się do sesji z pacjentem, by podczas samej sesji już nie korzystać z materiałów i nie dawać ich pacjentowi. Dla niedoświadczonego terapeuty zapewne jednak wygodne będzie wykorzystywanie proponowanych przez nas materiałów podczas sesji z pacjentem, bowiem porządkują one wiedzę terapeuty i strukturalizują pracę terapeutyczną. Materiały mogą też być przydatne dla doświadczonych terapeutów, którzy chcą poszerzyć swoje narzędzia pracy, zainspirować się teorią Becka czy nurtem pracy na zasobach. Korzystanie przez terapeutę z przygotowanych przez nas materiałów nie powinno ograniczać pracy pacjenta do aktywności intelektualnej, jaką jest pisemne wykonywanie zadań terapeutycznych i ich omawianie podczas terapii – takie korzystanie z materiałów jest jedynie propozycją strategii pracy terapeutycznej w nurcie poznawczym Becka oraz pracy na zasobach, co nie stanowi całości oddziaływań terapeutycznych i nie jest też jedyną formą pracy pacjenta nad rozwiązaniem swoich problemów.  Wręczanie pacjentowi skserowanych materiałów do zadań terapeutycznych nie może być wiodącą formą pracy, ale zarazem w pewnych sytuacjach traka praca jest uzasadniona. Tak na przykład jeżeli nie jest możliwe przeanalizowanie podczas sesji psychoterapii grupowej snu alkoholowego pacjenta, zapewne przydatne będzie wręczenie mu materiałów do samodzielnej analizy snu – dzięki temu pacjent na kolejną sesję przyjdzie przygotowany do pracy terapeutycznej, z lepszym rozumieniem własnego snu alkoholowego. Dawanie pacjentowi materiałów do samodzielnego wypełnienia jest też uzasadnione i bardzo przydatne, gdy np. pacjent zgłasza się po złamaniu abstynencji, jednak terapeuta nie dysponuje czasem potrzebnym do omówienia złamania abstynencji – wręczenie materiałów do samodzielnej analizy jest w takiej sytuacji formą zaopiekowania się pacjentem i umożliwia mu przygotowanie się do rozmowy terapeutycznej. Wręczane pacjentowi zadania terapeutyczne mogą też wieńczyć sesję psychoterapii – wówczas tematyka i zakres zadania terapeutycznego wynika z przepracowywanych podczas sesji problemów i umożliwia pacjentowi kontynuację pracy nad sobą i przyjście na kolejną sesję z większym wglądem. Naszym zdaniem pacjent nie musi wykonać całości proponowanego zadania terapeutycznego; wykonanie części zadania nie jest przez nas traktowane jako opór, natomiast podczas sesji psychoterapii omawiane jest zarówno to, co pacjent odkrył wykonując zadania jak i to, czego nie wykonał lub co sprawiało mu trudność. Zadanie terapeutyczne wykonane w oparciu o otrzymane materiały ma zaangażować pacjenta w analizę swojego problemu i przyczynić się do poszerzenia jego wglądu. Wykonane przez pacjenta zadanie pozwala też pacjentowi i terapeucie zobaczyć, w jakim obszarze i w jaki sposób pacjent ma trudności w pracy nad uzyskaniem oczekiwanej zmiany i tym samym ukazuje, na czym być może warto się skupić w dalszej pracy. Zadanie stanowi więc bazę wyjściową do pracy terapeutycznej.

Materiały umieszczone w niniejszej książce mają zatem charakter fakultatywny a ich użycie musi być przemyślane i dostosowane do osoby pacjenta. Zdajemy sobie sprawę z niemożności zastosowania naszych materiałów u wszystkich pacjentów uzależnionych od alkoholu. Praca z częścią materiałów wymaga odpowiedniego potencjału intelektualnego pacjenta i byłoby błędem ich używanie w przypadku pracy z pacjentem mającym obniżone funkcje poznawcze. Część materiałów, ze względu na ich obszerność, może wywoływać niechęć pacjentów – wówczas należy rozważyć, czy jest możliwe rozłożenie pracy na mniejsze fragmenty. Tak na przykład większość przewodników samopoznania wymaga od pacjenta szczegółowej analizy, której omawianie zajęłoby też dużo czasu podczas sesji psychoterapii grupowej – wówczas należy dostosować przygotowane przez nas materiały do konkretnej sytuacji, czemu może służyć ich okrojenie lub rozłożenie pracy na kilka sesji. Jest też bardzo ważne, by pacjent rozumiał zasadność wykonywanych przez siebie zadań.

Fragment „ Przewodnika do pracy terapeutycznej z osobami uzależnionymi – Materiały pomocnicze”  Opracowane przez Zespół Terapeutyczny Joanna Dudniczenko, Marta Fajfer, Iwona Stera w Poradni dla Osób Uzależnionych od Alkoholu w Sosnowcu , 2010 r.